Havacılık Psikolojisi Nedir?

Buşra Savdi

busrasavdi@hotmail.com

Havacılık psikolojisi, psikolojideki ilke ve tekniklerin havacılık sektöründeki özel durum ve sorunlara uygulanmasıyla ilgilenen psikolojinin alt alanıdır.Güvenli, verimli ve konforlu hava yolculuğu için çeşitli psikolojik bakış açıları ve becerilerinin kullanımı ile özel olarak ilgilenmektedir.Süreç içerisinde klinik ve organizasyonel psikoloji ile yakından ilgili olan havacılık psikolojisi yolcuların, havayolu çalışanlarının ve mürettebatın genel anlamda psikolojik süreçlerini kapsayacak şekilde genişlemiştir.
Uzun yıllar boyunca bu alandaki çalışmaları uçuş hekimleri yürütürken sonraki yıllarda havacılık psikoloğu olmak için eğitimler alan psikologlar da bu sektörde görev almaya başlamışlardır. Günümüzde havacılık ve uzay hekimleri uçuş personelinin seçimi, sağlık muayeneleri, psikiyatrik değerlendirme süreçlerinde aktif görevler alırken havacılık ve uzay psikologları ise uçuş stresi ve korkusu, kaza sonrası psikolojik destek, ekip kaynak yönetimi alanı, psikomotor değerlendirme ve akran destekleme programı gibi alanlarda aktif görev almaktadırlar.
Uçmanın Getirdiği Zorluklar
Evrimsel açıdan insanlar uçmaya uygun değildir. Fiziksel ve psikolojik yapımızın da konforlu ve güvenli bir uçuş deneyimi yaşamamız için hava yolculuğunun önüne çeşitli şekillerde koyduğu evrimsel engeller bulunmaktadır.
Ticari uçakların genellikle 10000 m’nin üzerinde seyir irtifasına sahiplerdir. Bedenimiz bu tür yüksekliklerde ve düşük atmosferik basınçta bulunmaya uygun değildir. Seyir irtifasında kabin havasındaki kısmi oksijen basıncı, deniz seviyesinden %25-30 daha düşüktür.
Havacılık Yolcuları
Yolcular açısından bakıldığında özellikle uzun süre uçmanın fizyolik ve psikolojik sonuçları vardır:
* Yüksek basınç nedeniyle kulakların tıkanması
* Jet-lag nedeniyle uykusuzluk ve yorgunluk
* Taşıt tutması
* Oksijen ve su kaybı
* Dünyadan izolasyon
Hava yolculuğu bizi yabancı kişilerle kapalı bir ortamda yakın temasa sokabilir. Yolcular ve mürettebat arasındaki etkileşim de havacılık psikolojisinin çalışma alanlarındandır.
Uçuş Personeli
Uçuş ekibi açısından baktığımızda yukarıdaki maddelerin yanı sıra farklı sorunlar mevcuttur.
* Vardiyalı çalışma düzeni
* Endişeli ve agresif yolcuların yönetimi
* Ticari baskılar
Uçuş sürecindeki farklı aşamalarındaki uyarılma ve streste büyük farklılıklar yaşanabilir. Bu ekipte karar verme, algılama süreci ve dikkat ile bağlantılı sorunların yaşanmaması uçuş güvenliği için kritiktir.
Klinik Psikoloji ve Havacılık Psikolojisi
Havacılık sektöründe bir pilotun en temel görevi olarak ele aldığımız iş uçağın emniyetli bir şekilde varış noktasına götürülmesi olarak düşünülebilir. Bunun için pilotun mevcut mesleki yetkinlikleri dışında ruhsal sağlığı da süreç içerisinde sürekli izlenmeli, gerektiği durumlarda ve zamanlarda da psikolojik destek verilmelidir5.
Klinik psikoloji hem psikopatolojileri hem kişilik bozuklukları gibi konulardan da yola çıkarak havacılık sektörü çalışanlarının psikolojik sağlık durumlarını anlamaya yönelik çalışmalarda bulunmaktadır. Bu sebeplerle hava yolları şirketleri klinik psikologları da dahil ettikleri sağlık ekipleri ile pilotları belirli aralıklarla sağlık kontrollerinden geçirmektedirler. Bu sayede pilotların güvenli bir şekilde uçmalarını engelleyecek herhangi bir sağlık engeli veya problemi olup olmadığını kontrol etmektedirler.

2015 yılında “Germanwings Flight 9525” şeklinde adlandırılan bir uçak kazası havacılık sektöründe dönüm noktası olmuştur. Bu kazadan sonra pek çok psikolog psikolojik bozuklukların havacılık sektöründeki etkilerini gözden geçirmeye başlamışlardır. Bu sebeple de pilot seçerken bu kişinin mesleki yetkinlikleri ve iş uyumu dışında ele alınması gereken en önemli nokta bu kişilerin patolojik bir kişilik bozukluğuna sahip olup olmadıklarına bakılmasıdır.